Stary Dwór i Pozorty na „Karcie dawnej Polski z przyległemi okolicami krajów sąsiednich” z 1859 r.
Folwark w Kortowie
Kortowo weszło w obręb lokowanego w 1353 Olsztyna. Znajdowały się tam pola uprawne, pastwiska, ogrody warzywne, zakłady rzemieślnicze. W 1850 Kortowo zostało sprzedane rodzinie Rarkowskich, która rozbudowywała folwark do momentu, gdy trafiło w ręce Antona Fischera. Ten z kolei w 1880 odsprzedał te tereny Zarządowi Prowincji Prusy Wschodnie pod budowę zakładu psychiatrycznego.
Stary Dwór i Pozorty na „Karcie dawnej Polski z przyległemi okolicami krajów sąsiednich” z 1859 r.
Na zdjęciu: Stary Dwór i Pozorty na „Karcie dawnej Polski z przyległemi okolicami krajów sąsiednich” z 1859 r., źrodło: Wojewódzka Biblioteka Cyfrowa w Poznaniu.

Lokacja
Kortowo (a ściślej – ziemia przylegająca do jeziora Kortowskiego) weszło w obręb lokowanego w 1353 Olsztyna, to tam pierwszy raz pada jego nazwa w zlatynizowanej formie. Kapituła zastrzegła sobie prawo do rybołówstwa w jeziorze Kortowskim, więc żaden mieszczanin nie mógł w nim łowić. Od 1390 r. funkcjonował należący do kapituły folwark „Stary Dwór”, a od 1387 r. – folwark „Pozorty”. Stary Dwór rozwijał się całkiem prężnie i liczył sobie 30 pracowników. Pasterze korzystali z łąk nad Łyną (dziś to tereny na wschód od ul. Warszawskiej). W tamtych czasach nie możemy mówić o Kortau, bo folwark o tej nazwie powstał dopiero w XIX w.

Folwark Rarkowskich
Tereny Kortowa to były grunty miejskie, lecz w XIX w. w związku z reformą przeszły w ręce prywatne. W 1848 kawałek ziemi nad jeziorem Kortowskim został sprzedany rodzinie Rarkowskich, której przedstawicielem był Jakub Rarkowski (1809-1872). To wtedy nazwa „Kortau” pada po raz pierwszy. Jakub Rarkowski w latach 1836-1865 piastował urząd burmistrza Olsztyna, którego rządy przypadają na 500-lecie nadania Olsztynowi praw miejskich. Burmistrz w Olsztynie dużo zmienił na lepsze, mimo że na jego rządy przypadały czasy kryzysu głodu i cholery. Ponadto udzielił Polakom schronienia podczas powstania styczniowego (ranni powstańcy dochodzili do siebie właśnie w Kortau i to przed powstaniem zakładu!). Rarkowscy sukcesywnie rozwijali założony przez nich folwark, zbudowali dom mieszkalny i szereg budynków gospodarczych. Dopiero w 1864-1866 powstała przecinająca Kortowo „szosa olsztynecka”, czyli dzisiejsza ulica Warszawska. W II. połowie XIX w. majątek trafił na krótko w ręce nauczyciela gimnazjalnego i posiadacza ziemskiego Antona Fischera (1851-1909).

Pozostałości
Możemy zadać pytanie: czy zostały po nim jakieś ślady? Odpowiedź brzmi: tak. W 1992 ks. kan. Mirosław Hulecki, proboszcz parafii pw. św. Franciszka z Asyżu w Kortowie (erygowanej w 1990), podczas początków budowy domu parafialnego, zaalarmował archeologów w związku z odkryciami w pobliżu jeziorka przylegającego do parafii. Prace archeologiczne doprowadziły do odkrycia pozostałości po cegielni powstałej na pewno po XVI w., co ustalono dzięki charakterystycznej budowie pieców. Co ciekawe – owo jeziorko sprytnie ukryte pośród drzew za kościołem powstało z dołu, z którego wydobywano glinę do tejże cegielni. Dr Jan Chłosta wysuwa tezę, że cegielnia powstała w okresie budowy zakładu psychiatrycznego (który cały przecież był z czerwonej cegły).

Na zdjęciach (poniżej):
1. Grób burmistrza Jakuba Rarkowskiego po odnowieniu w 2009 na cmentarzu św. Jakuba w Olsztynie, źródło: olsztyn24.com
2. Miejsce, w którym odkryto cegielnie znajduje się w bezpośrednim pobliżu domu parafialnego, który w tym czasie był w budowie, na północy sztucznie utworzone zalesione jezioro, źródło: Google Maps

Czytaj dalej: Projekt i budowa zakładu 

Bibliografia
Achremczyk, Stanisław (2012): Kortowo – od folwarku do uniwersyteckiego miasteczka, w: Mikrohistoria Kortowa. Konteksty – refleksje – narracje, red. Joanna Maria Garbula-Orzechowska. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 59-75.

Chłosta, Jan (2012): Trzy osobliwe tajemnice dawnego Kortowa, w: Mikrohistoria Kortowa. Konteksty – refleksje – narracje, red. Joanna Maria Garbula-Orzechowska. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 76-88.

Mackiewicz, Adam; Mackiewicz, Hanna (1997): Olsztyn-Kortowo, st. CXI AZP 24-61/-, w: Informator Archeologiczny: badania. Rok 1992, red. Marek Konopka i Hanna Zaborowska, Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki: Ośrodek Dokumentacji Zabytków (t. 62), s. 125–126

Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.

Sacha, Magdalena (2016): Kortowo i Kortau – „Czyściec” i Kampus, narracje 'nie-pamięci', 'nie-miejsca' w przestrzeni. w: Przegląd Zachodni 2, s. 211–230