Nowo wybudowane Kortau na rycinie z końca XIX w., na pierwszym planie główny budynek z kaplicą pośrodku, w tle budynek gospodarczy z wieżą zegarową
Otwarcie zakładu
Zakład psychiatryczny Kortau budowano 3 lata, a otwarto 2 czerwca 1886 r., od tego momentu prężnie się rozwijał i stopniowo coraz bardziej się usamodzielniał. „Gazeta Olsztyńska” donosiła, że na początku przyjęto z Allenburga 30 chorych, którzy należeli „do kategorii spokojnych idiotów”. Docelowo wg instrukcji z Zarządu Prowincji, miał przyjmować chorych z południowych obszarów Prus Wschodnich.
Nowo wybudowane Kortau na rycinie z końca XIX w., na pierwszym planie główny budynek z kaplicą pośrodku, w tle budynek gospodarczy z wieżą zegarową
jedyny zachowany plan Kortau z 1913 r., fragment mapy Hugona Bonka w zbiorach Archiwum Państwowego w Olsztynie Na zdjęciu: Nowo wybudowane Kortau na rycinie z końca XIX w., na pierwszym planie główny budynek z kaplicą pośrodku, źródło: ostpreussen.de

Budowa
W 1880 rejencja w Królewcu zakupiła 15 ha ziemi od Antonego Fischera oraz przekształciła rejon Starego Dworu, który należał do miasta, na rzecz budowy zakładu psychiatrycznego. Uchwała o budowie i utworzeniu zakładu została przyjęta przez Parlament Krajowy Prus Wschodnich w Królewcu 12 maja 1882 i od listopada 1883 rozpoczęto budowę. Zamiary były dość ambitne, a plan zakładu był wzorowany na projekcie zakładu w Allenbergu, który powstał w 1852.

Oddanie Kortau do użytku nastąpiło 

2 czerwca 1886

r. Od tego momentu nosił pełną nazwę Provinzial Heil- und Pflegeanstalt für geisteskranke Kortau bei Allenstein (Prowincjonalny Zakład Leczniczo-Opiekuńczy dla umysłowo chorych w Kortowie pod Olsztynem) W osi głównej zakładu mieściły się budynki gospodarcze i administracyjne (w tym kaplica), mieszkanie dyrektora oraz kotłownia. Zaś po prawej i po lewej stronie – pawilony dla mężczyzn i kobiet. Zakład miał własny odpływ ścieków, źródło wody bieżącej, a później był cały czas rozbudowywany, aż właściwie stał się nieco oddalonym od Olsztyna osobnym miasteczkiem. Koszty budowy placówki wraz z wyposażeniem i pomieszczeniami dla 600 pacjentów (co stanowi początkową liczbę) wyniosły 3 178 291 marek, z czego 155 610 marek przeznaczone było na zakup gruntów. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze, łączne poniesione koszty liczyły niemal 110 mln zł. jedyny zachowany plan Kortau z 1913 r., fragment mapy Hugona Bonka w zbiorach Archiwum Państwowego w Olsztynie
Na zdjęciu: jedyny zachowany plan Kortau z 1913 r., fragment mapy Hugona Bonka w zbiorach Archiwum Państwowego w Olsztynie, przedrukowana w: Bętkowski, Olsztyn jakiego nie znacie.

Pierwszy dyrektor i pierwsi pacjenci
Pierwszym dyrektorem zakładu został Eugen Hallevorden (1853-1914) – psychiatra z Allenberga. Był dyrektorem do roku 1891, kiedy to dostał posadę privatdozenta (czyli wykładowcy niezatrudnionego na etat) na Uniwersytecie Królewieckim, gdzie wykładał psychiatrię. Kortau od początku było powiązane z uczelnią – był to jeden z jej ośrodków naukowych. Docelowo wg instrukcji z Zarządu Prowincji (która obecnie jest w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego), zakład miał przyjmować chorych z południowych obszarów Prus Wschodnich przeciwnie do Allenbergu. Pierwsi pacjenci to było 30 chorych właśnie z tego północnego zakładu i było to – jak donosi „Gazeta Olsztyńska” – 30 chorych, którzy należeli „do kategorii spokojnych idiotów”. W ciągu swoich pierwszych lat funkcjonowania zakład w Kortau był ciągle rozbudowywany. Na zachodzie, nad jeziorem Kortowskim zorganizowano park i ogrody, zaś za kotłownią na południu – zakładowy cmentarz wielowyznaniowy.

Czytaj dalej: Rozwój zakładu 

Bibliografia
Achremczyk, Stanisław (2012): Kortowo – od folwarku do uniwersyteckiego miasteczka, w: Mikrohistoria Kortowa. Konteksty – refleksje – narracje, red. Joanna Maria Garbula-Orzechowska. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 59-75.

Gazeta Olsztyńska: Wiadomości potoczne, 11 czerwca 1886 (nr 9, R1), s. 3

Piechocki, Stanisław (2000): Olsztyn styczeń 1945: portret miasta. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego.

Stoltenhoff, Adolf (1912): Provinzial Heil- und Pflegeanstalt in Kortau bei Allenstein, w: Deutsche Heil Und Pflegeanstalten Für Psychischkranke In Wort Und Bild, red. Johannes Bresler. Halle (t. 2), s. 177–182.

Czytaj dalej