Na zdjęciu: plan Kortau z 1913 z zaznaczonymi pawilonami w obrębie lazaretu. Nie jest to przedstawienie dokładne, ma charakter jedynie orientacyjny.
Z części zakładu, tej, gdzie mieścił się dotąd oddział dla mężczyzn, utworzono w 1941 r. lazaret, przeznaczony dla rannych żołnierzy z frontu wschodniego. Chociaż – według badań prof. Janusza Jasińskiego – prawdopodobnie funkcję lazaretu zakład w Kortau pełnił już we wrześniu 1939 r. – leżeli tam ranni polscy żołnierze, których pochowano na cmentarzu żołnierzy niemieckich z I Wojny Światowej (dziś przy ul. Szarych Szeregów w Olsztynie).
Początkowo lazaret w Kortau był filią lazaretu garnizonowego (Standortlazarett Allenstein, później pod nazwą Reservelazarett Allenstein I), znajdującego się w Olsztynie przy obecnej alei Warszawskiej 30 (dziś Uniwersytecki Szpital Kliniczny) i jako taki posiadał oddział chirurgiczny z 75 łóżkami. Następnie funkcjonował jako lazaret rezerwowy Allenstein II. W obiektach placówki przez kilka lat mieściło się także sanatorium rehabilitacyjne dla żołnierzy niemieckich z urazami ortopedycznymi. Lazaret dysponował początkowo łącznie tysiącem łóżek. Potem był rozszerzany. Znajdował się w nim duży oddział ortopedyczno-chirurgiczny, internistyczny, neurologiczny, dermatologiczno-weneryczny i zakaźny. Wszystkie oddziały mogły, w razie potrzeby, łącznie przyjąć nawet około 3 tys. pacjentów. W lazarecie hospitalizowano w 1941 r. 800, a od 1942 r. 1000 żołnierzy niemieckich na 1350 łóżek. Prawdopodobnie, to właśnie zwolnienie miejsc dla rannych z frontu było główną przyczyną decyzji o usunięciu 800-900 pensjonariuszy Zakładu dla Umysłowo Chorych i wysłaniu ich do ośrodków zagłady w Saksonii. Pozostałych 100 wyekspediowano do Euthanasienkommando "Lange", które działało w obozie w Działdowie (KL Soldau). Tak więc do momentu wkroczenia na teren Kortowa Armii Czerwonej, funkcjonowały tu jednocześnie dwie placówki niemieckiej służby zdrowia: cywilna i wojskowa. W pawilonach zachodniej części mieścił się zakład psychiatryczny, natomiast w budynkach wschodniej części znajdował się wojenny lazaret rezerwowy.
Bibliografia
Jasiński, Janusz (1998): Olsztyński przyczynek do wojny 1939 roku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie 2, ss. 241-244
Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.
O niemieckich lazaretach rezerwowych można przeczytać na stronie: lexikon-der-wermacht.de
Lazaret Rezerwowy Allenstein II
Lazaret rezerwowy w Kortau funkcjonował od września 1939 r., początkowo jako filia lazaretu garnizonowego (dziś ul. Warszawska 30 – Uniwersytecki Szpital Kliniczny), maksymalnie mieścił 1350 osób. Prawdopodobnie to dla zwolnienia miejsc na lazaret wyekspediowano ok. 800 pacjentów do Saksonii, a 100 do KL Soldau.
Czytaj dalej
„Dzika eutanazja” w Kortau
Po zakończeniu Akcji „T4” na rozkaz Hitlera, nie zaprzestano mordowania pacjentów, a jedynie zaprzestano transportowania ich do 6 głównych zakładów śmierci. Pacjentów przetrzymywano i mordowano w szpitalach, które wcześniej pełniły funkcje zakładu przejściowego. Pytanie, czy działo się to w Kortau?
Eksperymenty w Kortau?
Stanisław Piechocki, który najwięcej zrobił dla nagłośnienia historii zakładu dla obłąkanych w Kortau, wysuwa hipotezę, że na jego terenie mogło dochodzić do eskperymentów pseudomedycznych, mglistą przesłankę mogą stanowić zebrane przez niego relacje świadków ekshumacji kortowskiego cmentarza wielowyznaniowego.