Uroczystości w kortowskim lapidarium
Nowe życie Kortowa
Po wojnie w Kortowie ulokowano najpierw Wyższą Szkołę Rolniczą. W 1972 stała się Akademią Rolniczo-Techniczną. Na uczelni działały środowiska „Solidarności”, z których inicjatywy powstało w 1997 r. „lapidarium wszystkim pochowanym w Kortowie”. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski powstał w wyniku cesji ART i dwóch innych uczelni w 1999.
Uroczystości w kortowskim lapidarium
wyburzanie szpitalnych budynków, kadr z filmu z budowy WSR w Olsztynie Na zdjęciu: uroczystości w kortowskim lapidarium, październik 1997 r.,  źródło: Aktualności Kortowskie, wyd. specjalne cz. 1 i 2., październik 1997 r.

Nowe przeznaczenie Kortowa
Po wydarzeniach ze stycznia 1945 r. spalone i zniszczone Kortowo stało się miejscem omijanym – jedynym niemym świadkiem własnego upadku. Ziemia przykryła setki istnień, część skrywając nadal. Ta pustka zrujnowanego zakładu nie trwała długo. Niedługo później zgliszcza Kortau stały się obozem przejściowym dla ludności niemieckiej, skąd wywożono ich na wschód, do Związku Radzieckiego. Później zorganizowano tu na krótko szkołę pielęgniarską. Szybko w Kortowie zjawili się nowi ludzie. A to za sprawą rozporządzenia rady ministrów pod prezesurą Józefa Cyrankiewicza z 31 maja 1950 r., który utworzył Wyższą Szkołę Rolniczą w Olsztynie z zamkniętych Wyższych Szkół Gospodarstwa Wiejskiego w Łodzi i w Cieszynie. Innymi słowy, studenci tych szkół stali się studentami szkoły w Olsztynie, tylko że nie mieli gdzie się uczyć. Musieli wysłuchiwać wykładów w surowym środowisku a po wykładach – odbudowywać Kortowo, co dobrze widać w kronice filmowej ze zbiorów Filmoteki Narodowej. W ciągu 6 lat wybudowano domy studenckie, zlikwidowano cmentarz wielowyznaniowy, zbudowano nowe budynki, postawiono gmach stołówki łączący dwa byłe pawilony i wprowadzono wiele zmian. Najwięcej zmieniło się w południowej przestrzeni Kortowa i w samym jego centrum. Budynki osi podłużnej (te najbardziej reprezentatywne, widoczne na XX-wiecznych pocztówkach) nie przetrwały do dziś, choć budynek z wieżą zegarową przynajmniej w części stał do lat 60.

WSR poszerzała się: powstawały nowe wydziały i budynki. 4 października 1972 r. awansowana została do rangi akademii i przemianowana na Akademię Rolniczo-Techniczną w Olsztynie (ART), a 6 czerwca 1989 nadano jej imię prof. Michała Oczapowskiego (1788-1854), który był pionierem doświadczalnictwa rolniczego. To był też rok, w którym nadano w Kortowie nazwy ulic – wcześniej budynki były ponumerowane. Pod koniec XX w. doszło do cesji ART, Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Warmińskiego Instytutu Teologicznego i w 1999 r. powstał dobrze nam znany po dziś dzień Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. Z ważniejszych współczesnych wydarzeń dla uczelni, na pewno warte odnotowania jest utworzenie Wydziału Nauk Medycznych w 2007 i otwarcie studiów na kierunku lekarskim rok później, co doprowadziło do powstania Collegium Medicum (2017 r.). Uniwersytecki Szpital Kliniczny mieści się w starym, wojskowym szpitalu gruźliczym – przy ul. Warszawskiej 30. wyburzanie szpitalnych budynków, kadr z filmu z budowy WSR w Olsztynie
Na zdjęciu: kadr ze wspomnianego filmu z repozytorium Filmoteki Narodowej: wyburzanie szpitalnych budynków

Lapidarium
Na uczelni działały środowiska „Solidarności”, ART w Olsztynie była istotnym miejscem oporu przeciwko władzy komunistycznej. Z inicjatywy tejże „Solidarności” i innych osób i środowisk, m.in. ks. kan. Mirosława Huleckiego powstała w 1997 r. do dzisiaj jedyna fizyczna forma upamiętnienia tak przecież zawiłej przeszłości Kortowa i jest to lapidarium, czyli miejsce, w którym leżą ułożone nagrobki ze zlikwidowanego cmentarza wielowyznaniowego w Kortowie. Jest ono położone koło Instytutu Rybactwa Śródlądowego (ul. Oczapowskiego 10). Uroczystości odbyły się 3 października 1997 r. Pomnik został poświęcony przez metropolitę warmińskiego, abpa Edmunda Piszcza oraz odbyła się modlitwa wspólnie z duchownymi innych wyznań. Dotąd, pomijając budynki z czerwonej cegły, to jedyny ślad po Kortau w Kortowie, ale nie jedyny w Olsztynie. Są jeszcze przynajmniej dwa miejsca związane z Kortau: pierwszym z nich jest Cmentarz Ofiar Terroru Hitlerowskiego przy ulicy Baczewskiego a drugim – niemiecki cmentarz wojskowy na ul. Szarych Szeregów.

Czytaj dalej: Upamiętnienie

Bibliografia
Achremczyk, Stanisław (2012): Kortowo – od folwarku do uniwersyteckiego miasteczka, w: Mikrohistoria Kortowa. Konteksty – refleksje – narracje, red. Joanna Maria Garbula-Orzechowska. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 59-75.

Aktualności Kortowskie, wyd. specjalne cz. 1 i 2. październik 1997 r., Olsztyn: Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie.

Budowa Centralnej Szkoły Rolniczej na filmie z repozytorium Filmoteki Narodowej

Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.

Sacha, Magdalena (2016): Kortowo i Kortau – ,,Czyściec'' i Kampus, narracje 'nie-pamięci', 'nie-miejsca' w przestrzeni. w: Przegląd Zachodni 2, s. 211–230