Lapidarium w Kortowie 8 września 2020 r. w dniu złożenia listu otwartego
Upamiętnienie dla Kortau
Tak zawiła i trudna historia kortowskiego zakładu psychiatrycznego po dziś dzień nie ma w Kortowie fizycznego upamiętnienia. Dzięki naszemu apelowi Senat UWM przyjął stanowisko, w którym ustanowiono dzień pamięci, fakultatywny wykład oraz zadecydowano o postawieniu tablicy informacyjnej.
Lapidarium w Kortowie 8 września 2020 r. w dniu złożenia listu otwartego
fot. Michał Zarecki Na zdjęciach: Lapidarium w Kortowie 8 września 2020 r. w dniu złożenia listu otwartego, fot. Karolina Zera, Michał Zarecki


Tragiczna historia Kortau długo nie mogła doczekać się fizycznego upamiętnienia. Krótko po wojnie stała się ofiarą pierwszego przekłamania. Komunistyczna propaganda przypisała odkryte przy odbudowie Kortowa masowe groby działaniom niemieckim. Autochtoni, którzy pamiętali jeszcze styczniową noc 1945 r. dobrze wiedzieli, że to nieprawda. Ale czasy były takie, że rozsądniej było tę wiedzę zatrzymać dla siebie. Wielu świadków tamtych dni wyjechało na zachód, zabierając razem ze sobą tę tajemnicę. Niektórzy, tak jak palacz Joseph przed wyjazdem przekazali ją innym.

Takie właśnie ziarna prawdy odnalazł później i pozbierał olsztyński prawnik, a przy tym pisarz – Stanisław Piechocki. Zaczął on stopniowo dokumentować i jednocześnie odkrywać zapomnianą historię zakładu dla obłąkanych Kortau. Efektem jego wieloletnich poszukiwań i pracy, których po nim już nikt na taką skalę nie powtórzył, była wydana na początku lat 90. książka „Czyściec zwany Kortau”. To dzięki tej publikacji zatarty fragment historii Kortowa został przywrócony pamięci regionalnej. Do dziś stanowi ona podstawowe i pionierskie źródło badań nad przeszłością Kortau. 

Fizyczne upamiętnienie i Kortau w kulturze.
W 1997 z inicjatywy kortowskiej „Solidarności” powstał przy Instytucie Rybactwa Śródlądowego pomnik poświęcony wszystkim pochowanym na terenie Kortowa. Został wzniesiony z pozostałych nagrobków pod dawnym cmentarzu przyzakładowym. Napis na metalowym krzyżu, który stanowi główną ekspozycję pomnika głosi: „Die Liebe hört niemals auf” („Miłość nigdy nie ustaje”). Cytat biblijny uzupełniono o słowa poety Adama Asnyka:

Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy,
Choć macie sami doskonalsze wznieść:
Na nich się jeszcze święty ogień żarzy,
I miłość ludzka stoi tam na straży,
I wy winniście im cześć!


W odsłonięciu pomnika brały udział władze ówczesnej Akademii Rolniczo-Technicznej, studenci, mniejszość niemiecka, przedstawiciele wyznań: katolickiego, protestanckiego prawosławnego i greckokatolickiego. Był to niewątpliwie piękny gest jak i pierwsza fizyczna wzmianka o Kortowie, jednak zabrakło przy niej informacji o przeprowadzanej w tym miejscu akcji „T4” i zbrodni dokonanej przez Rosjan w styczniu 1945 r. Kolejne pokolenia studentów i mieszkańców Olsztyna nie miały świadomości, co tak dokładnie upamiętnia ten pomnik. Problem stał się głośny dzięki pracy dr Magdaleny Sachy z Uniwersytetu Gdańskiego pt. Kortowo i Kortau – ,,Czyściec'' i Kampus, narracje 'nie-pamięci', 'nie-miejsca' w przestrzeni, w której poszukiwała przyczyn takiego stanu rzeczy. Można powiedzieć, że ta lokalna historia została niejako „nadpisana” przez historię samej uczelni, czy też ogólną historię Polski – czego przykładem może być pomnik ofiarom Katynia w Kortowie.

W kolejnych latach Kortau zaczęło wypełniać lukę w kulturze. Stało się miejscem akcji kilku powieści: „Testament Schlichtingera” Pawła Jaszczuka, „Rausz” Tomasza Białkowskiego, a także bohaterem wierszy i esejów Marcina Cieleckiego. Można powiedzieć, że topos Kortau zafunkcjonował na dobre w twórczości kulturalnej regionu. fot. Michał Zarecki
Upamiętnienie dla Kortau
Jednak ciągle brakowało konkretnego zmaterializowania tej pamięci. 8 września 2020 r. jako grupa nieformalna „Upamiętnienie dla Kortau” złożyliśmy na ręce Jego Magnificencji prof. Jerzego Przyborowskiego, rektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie list otwarty z prośbą o upamiętnienie tragicznej przeszłości Kortowa i wszystkich ofiar, które tutaj zginęły [pełna treść listu otwartego tutaj]. Pod inicjatywą podpisało się ponad 80 sygnatariuszy – osoby ważne dla regionu, władze krajowe i lokalne, przedstawiciele mniejszości niemieckiej, historycy, lekarze, duchowni, ludzie kultury i nauki, a także stowarzyszenia oraz instytucje dbające o pamięć takich miejsc. [pełna lista sygnatariuszy tutaj]. Przeprowadziliśmy także ankietę wśród studentów UWM na temat ich znajomości historii Kortowa, oraz zapytaliśmy ich, co sądzą o pomyśle ścieżki edukacyjnej. Wyniki ankiety przedłożyliśmy JM Rektorowi [można się z nimi zapoznać tutaj]. 27 października 2020 r. senat UWM przyjął stanowisko w sprawie upamiętnienia w brzmieniu:

Potępiając wydarzenia, które rozgrywały się w okresie II wojny światowej na terenie dzisiejszego kampusu uniwersyteckiego, Senat Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie uznaje Uniwersytet za Pomnik Historii i wyznacza datę swego Święta dniem upamiętnienia Ofiar obu zbrodniczych reżimów i rekomenduje wpisanie daty 1 czerwca, jako dnia corocznego oddawania hołdu i czci Pomordowanym zarówno w czasie nazistowskiej Akcji „T4”, jak i podczas sowieckiego mordu. [...] Senat UWM w Olsztynie uznaje za zasadne ufundowanie tablicy pamiątkowej ze stosowną sentencją i usytuowanie jej przy ul. Oczapowskiego 10 – w obecnym miejscu pamięci [...] Ponadto [...] rekomenduje wprowadzenie do oferty przedmiotów ogólnouczelnianych przedmiotu zawierającego treści związane z tragiczną historią Kortowa dotyczącą okresu II wojny światowej.

[Pełna treść stanowiska tutaj]. Rokrocznie 22 stycznia, a więc w kolejną rocznicę zbrodni dokonanej przez Rosjan w styczniu 1945 r., organizowany jest też oddolnie dzień pamięci, który ma również wymiar ekumeniczny. Odbywa się msza w kortowskim kościele w intencji pomordowanych, a potem krótka modlitwa i spotkanie połączone z zapaleniem zniczy pod lapidarium postawionym w 1997 r. Obecnie czekają nas pierwsze w historii oficjalne obchody dnia Upamiętnienia Ofiar Pomordowanych w Kortowie w czasie nazistowskiej akcji „T4” i sowieckiego mordu, który wyznaczono na 1 czerwca.

Bibliografia
Aktualności Kortowskie, wyd. specjalne cz. 1 i 2. październik 1997 r., Olsztyn: Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie.

Chłosta-Zielonka, Joanna i Maciejewska, Iwona (red.) (2019): Pamięć maluje przeszłe lata. Pół wieku olsztyńskiej polonistyki (1959-2019). Prace Literaturoznawcze (I). Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie.

Sacha, Magdalena (2016): Kortowo i Kortau – ,,Czyściec'' i Kampus, narracje 'nie-pamięci', 'nie-miejsca' w przestrzeni. w: Przegląd Zachodni 2, s. 211–230

Stanowisko Senatu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie z dn. 27 października 2020 r. w sprawie upamiętninia tragicznych wydarzeń wojennych

Czytaj dalej

Studenci UWM o inicjatywie upamiętnienia

W ramach naszej inicjatywy latem 2020 przeprowadziliśmy wśród studentów i pracowników UWM internetową ankietę, w której zapytaliśmy ich o znajomość tej historii oraz poprosiliśmy o ustosunkowanie się do pomysłu upamiętnienia. Wyniki nas bardzo zaskoczyły! Zaledwie 25% badanych studentów UWM wiedziała, co to była Akcja T4 i kto padł jej ofiarą. Z kolei 92% ankietowanych studentów stwierdziło, że ścieżka edukacyjna w Kortowie byłaby dobrym pomysłem. Wyniki przedstawiliśmy Rektorowi UWM.
Czytaj więcej

List otwarty

Mając za sobą poparcie studentów oraz mieszkańców Olsztyna, poświadczone wynikami sporządzonej przez nas ankiety, a także podpisy olsztyńskich osób ważnych dla rozwoju kultury i tożsamości naszej Małej Ojczyzny, apelujemy o utworzenie na terenie kampusu ścieżki edukacyjnej na temat tragicznej historii kortowskiego zakładu dla osób umysłowo chorych, z tablicami w kluczowych dla tych wydarzeń miejscach. 
Czytaj więcej

Lista poparcia dla inicjatywy

My, niżej podpisani, popieramy inicjatywę utworzenia ścieżki edukacyjnej dotyczącej historii byłego zakładu leczniczo-opiekuńczego dla osób umysłowo chorych, położonego niegdyś na terenie kampusu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, z tablicami w kluczowych dla tej historii miejscach.  
Czytaj więcej

Stanowisko Senatu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

 z dnia 27 października 2020 roku 
Czytaj więcej