mapa kolejowa z 1944 r. z możliwymi miejscami, w jakie mógł trafić pociąg z ewakuowanymi
Ewakuacja
15 stycznia 1945 do Olsztyna dotarły wieści o szybko zbliżającym się froncie. Administracja hitlerowska wciąż opóźniała ewakuację ludności cywilnej. 19 stycznia niespodziewanie nadszedł nakaz wyprowadzenia z Kortau prawie wszystkich 500 pensjonariuszy – ich los do dzisiaj pozostaje niewyjaśnioną tajemnicą.
mapa kolejowa z 1944 r. z możliwymi miejscami, w jakie mógł trafić pociąg z ewakuowanymi
Trzy osoby odpowiedzialne za opóźnienie ewakuacji Olsztyna i Prus Wschodnich oraz sprawcy śmierci tysięcy cywilów. Od lewej: Erich Koch, gen. Paul Gerhardt i Fritz Schiedat Na zdjęciu: mapa kolejowa z 1944 r. z możliwymi miejscami, w jakie mógł trafić pociąg z ewakuowanymi, źródło: Scharf Wolgang „Eisenbahnen zwischen Oder und Weichsel”

Sytuacja na froncie
16 października 1944 r. Sowieci siłami trzech armii wdarli się do Prus Wschodnich, forsując pozycje niemieckie na rzece Pisie. Po trzech następnych dniach przekroczyli rzekę Romintę i opanowali przyczółki na zachodnim brzegu Węgorapy. Niemcy ruszyli wtedy do kontrnatarcia i wyparli czerwonoarmistów na wschodni brzeg rzeki Rominty, gdzie front stanął. 12 stycznia 1945 r. Rosjanie ruszyli do frontalnego ataku od Karpat po Bałtyk, rzucając na Niemców potęgę 180 dywizji. Rozpoczęła się Operacja Wschodniopruska. Do obrony prowincji wystawiono prawie milionową armię, spodziewając się natarcia ze wschodu. Tymczasem główne uderzenie nadeszło z południa. Wojska 2 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka Konstantego Rokossowskiego przerwały pozycje niemieckie, błyskawicznie opanowując znaczne tereny. Trzy osoby odpowiedzialne za opóźnienie ewakuacji Olsztyna i Prus Wschodnich oraz sprawcy śmierci tysięcy cywilów. Od lewej: Erich Koch, gen. Paul Gerhardt i Fritz Schiedat
Na zdjęciu: Trzy osoby odpowiedzialne za opóźnienie ewakuacji Olsztyna i Prus Wschodnich oraz sprawcy śmierci tysięcy cywilów. Od lewej: Erich Koch - nadprezydent Prus Wschodnich, komisarz obrony Rzeszy dla Prus Wschodnich; zawiadujący rejonem Allenstein gen. Paul Gerhardt; i nadburmistrz Allenstein Fritz Schiedat. Źródło: oocities.org / Wikimedia Commons / Piechocki „Czyściec zwany Kortau”
Uśpiony Allenstein
Już 15 stycznia do Olsztyna dotarły wieści o szybko zbliżającym się froncie. Zadanie zajęcia tego miasta powierzono 3 Korpusowi Kawalerii Gwardii, dowodzonemu przez gen. Nikołaja Oślikowskiego (1900-1971). W dniach 19 i 20 stycznia przeprowadzono bombardowanie miasta. Administracja hitlerowska wciąż opóźniała ewakuację ludności cywilnej. Do ostatniej chwili nie wyrażono też zgody na ewakuację szpitali, w tym zakładu kortowskiego. Dopiero przypuszczalnie 19 stycznia niespodziewanie nadszedł nakaz wyprowadzenia z Kortau wszystkich pensjonariuszy, pozostawiając na miejscu tylko najcięższe przypadki. W ramach ewakuacji wyprowadzono ok. 500 osób pod eskortą wytypowanej, niezbyt licznej grupy młodszych lekarzy i pielęgniarzy. Reszta personelu medycznego zakładu psychiatrycznego nadal objęta była zakazem ewakuacji, dotyczącym niektórych służb publicznych, w tym także funkcjonariuszy służby zdrowia, a więc obu kortowskich placówek: zakładu psychiatrycznego i lazaretu wojennego. Lekarzy i personel pomocniczy zakładu pozostawiono do dyspozycji władz wojskowych, z przeznaczeniem do pomocy na terenie lazaretu.
Na zdjęciu: gen. lejtnant Nikołaj Oślikowski, źródło: Czyściec zwany Kortau / grodno.by

Los ewakuowanych
Co się stało z ewakuowanymi pacjentami? Według jednej z hipotez mieli oni po prostu zwolnić łóżka szpitalne na potrzeby rannych żołnierzy. Kolumnę podopiecznych zakładu przeprowadzono pieszo z Kortowa na olsztyński dworzec główny. Mieli oni być eskortowani przez osoby cywilne. Pacjenci nie posiadali stosownego ubioru do panującego na dworze mrozu (ponad -25 stopni). Kierunek w jakim wyruszył transport kolejowy nie jest znany. Przypuszcza się, że rozstrzelano ich gdzieś po drodze lub zamarzli w wagonach, porzuconych na jakiejś bocznicy. Jako prawdopodobne miejsce docelowe podaje się Naterki lub Iławę, ale niewykluczone są też inne, np. Prabuty. Oficjalną ewakuację Olsztyna ogłoszono dopiero 21 stycznia 1945 r. około południa, na kilka godzin przed pojawieniem się Rosjan na ulicach miasta. Nie trudno domyślić się, że podobnie jak cała ewakuacja ludności z Prus Wschodnich, była bardzo chaotyczna i przyniosła wiele ofiar.

Bibliografia
Piechocki, Stanisław (2000): Olsztyn styczeń 1945: portret miasta. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie.

Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.

Czytaj dalej