przycięty fragment „dekretu o eutanazji” wydanego przez Hitlera w październiku 1939
Początki programu „eutanazji”
Hitler i jego najbliżsi współpracownicy na miesiące przed wybuchem II Wojny Światowej opracowali i wdrożyli w życie konkretne akty prawne, które pozwoliły nazistom na dokonanie mordu na setkach tysięcy chorych, dorosłych i dzieci. To pokłosie trwającego od lat programu sterylizacji.
przycięty fragment „dekretu o eutanazji” wydanego przez Hitlera w październiku 1939
budynek centrali "Akcji T4", willa przy Tiergartenstrasse 4 w Berlinie Na zdjęciu: przycięty fragment „dekretu o eutanazji” wydanego przez Hitlera w październiku 1939, źródło: Wikimedia Commons


Początki programu likwidacji „życia niewartego życia”
20 lub 21 września 1939 r. w „Grand Hotel” w Sopocie odbyła się narada z udziałem Hitlera, w której uczestniczyli m.in. dr Karl Brandt (1904-1948) – osobisty lekarz Hitlera, Philipp Bouhler (1899-1945) – szef Kancelarii Führera i dr Leonardo Conti (1900-1945) – minister zdrowia Rzeszy, na której to Hitler przedstawił plany dotyczące likwidacji na terenie Niemiec osób umysłowo chorych, wychodząc z założenia, że wpłynie to na utrzymanie „czystości niemieckiej krwi”. Efektem tego spotkania był podpisany przez niego tzw. „dekret o eutanazji” wydany w październiku 1939 r., choć antydatowany na 1 września 1939 r. Głosił on:

Reichsleiter Bouhler i dr. med. Brandt otrzymują pod osobistą odpowiedzialnością zlecenie rozszerzenia uprawnień imiennie określonych lekarzy w tym zakresie, by mogli chorym, których stan jest krytyczny i których według oceny należy uznać za nieuleczalnych, zadawać śmierć z łaski.

Dokument ten stał się faktyczną podstawą programu likwidacji osób chorych psychicznie, określanego kryptonimem „Akcja T4”. Pismo Hitlera nie miało jednak rangi ustawy i lekarze mogli się od jego wykonania z łatwością uchylić, ale w wielu przypadkach czynili inaczej. Odmowa wiązała się bowiem z przykrymi konsekwencjami, które mogły zaważyć na karierze zawodowej i naukowej. Lekarzy, którzy zdecydowali się przystąpić do tego programu obowiązywała ścisła tajemnica pod groźbą kary śmierci.

  budynek centrali "Akcji T4", willa przy Tiergartenstrasse 4 w Berlinie
Na zdjęciu: budynek centrali "Akcji T4", willa przy Tiergartenstrasse 4 w Berlinie (stąd nazwa programu - T4). Zdjęcie pochodzi z okresu międzywojennego, źródło: Wikimedia Commons. Zdjęcie z innej perspektywy znajduje się na dole artykułu (źródło: gedenkstaettesteinhof.at)

„Eutanazja” dzieci
W czerwcu 1939 r. odbyło się spotkanie w celu opracowania zasad „eutanazji” dzieci niepełnosprawnych, w którym oprócz wspomnianych Bouhlera, Brandta i Contiego, brali udział także szef Kancelarii Rzeszy Hans Heinrich Lammers (1879-1962) oraz Martin Bormann (1900-1945) – szef kancelarii NSDAP. Natomiast 18 sierpnia 1939 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy wydało utajnione rozporządzenie, w którym powoływano Komitet Rzeszy ds. Naukowego Opracowywania Ciężkich Chorób Uwarunkowanych Genetycznie i Konstytucjonalnie. W tym samym dniu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy wydało okólnik, w którym zarządzano:

Akuszerka, która pomagała przy narodzinach dziecka (…) składa meldunek we właściwym dla miejsca urodzenia dziecka urzędzie zdrowia (...) jeśli zachodzi podejrzenie, że nowo narodzone dziecko jest dotknięte następującymi ciężkimi wrodzonymi wadami:
(1) idiotyzm oraz mongolizm (zwłaszcza przypadki związane ze ślepotą i głuchotą),
(2) małogłowie (nieproporcjonalnie małe wymiary głowy, zwłaszcza części mózgowej czaszki),
(3) wodogłowie wysokiego bądź zaawansowanego stopnia,
(4) ułomności wszelkiego rodzaju, a w szczególności brak całych kończyn, ciężkie rozszczepienia głowy i kręgosłupa itd.,
(5) porażenia włącznie z chorobą Little’a. (...)
Akuszerka otrzymuje za swój nakład pracy rekompensatę w wysokości 2 RM.


Obowiązek zgłaszania upośledzonych dzieci uzasadniano względami naukowo-badawczymi oraz prewencyjnymi i dotyczył on także lekarzy urzędowych, pediatrów i pielęgniarek środowiskowych. Dzieci te były szczegółowo badane i kierowane do wyznaczonych zakładów opiekuńczych. Decyzję co do ich losów podejmowali na podstawie dokumentów konsultanci ww. Komitetu Rzeszy. Początkowo dzieci, które uznawano za „niegodne życia” zabijano poprzez wstrzyknięcie śmiertelnej dawki barbituranów lub morfiny (kierowano je na „szczepienie” do specjalnych ośrodków). Dokonywał tego personel pielęgniarski lub lekarze. Istotnym ośrodkiem stosowania „eutanazji” wobec dzieci w Prusach Wschodnich było Tapiau.

Bibliografia
Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.

Topp, Sascha; Fuchs, Petra; Hohendorf, Gerrit; Richter, Paul; Rotzoll, Maike (2008): Die Provinz Ostpreußen und die nationalsozialistische „Euthanasie”: SS-„Aktion Lange” und „Aktion T4”. w: Medizinhistorisches Journal (43), s. 20–55.

Czytaj dalej

Czołowi sprawcy „eutanazji”

Przeprowadzeniem „eutanazji” osób chorych psychicznie zajmowała się specjalna komórka kancelarii Führera, w skład której wchodzili najbardziej zaufani Hitlera. Powołano Komitet Eutanazyjny składający się z trzech psychiatrów – to oni decydowali o śmierciu lub życiu pacjentów. Wykonawcą jego zadań w Prusach Wschodnich był dr Friedrich Mauz.
Czytaj więcej

Akcja „Lange” – preludium

Zagłada chorych psychicznie w Prusach Wschodnich nie zaczęła się od „Akcji T4”, a została poprzedzona regionalną akcją „Lange”, nadzorowaną przez SS. W jej wyniku co najmniej 300 pacjentów z Kortau zostało przeniesionych do obozu koncentracyjnego w Soldau (Działdowo) i tam zabitych. Na tej zbrodni zyskało wiele instytucji, nie tylko regionalnych, ale i centralnych.
Czytaj więcej

Akcja „T4” w Kortau

Z Berlina do Kortau dotarły kwestionariusze kwalifikacyjne, które dyrektor zakładu zobligowany był wypełnić. Z Kortau trafiły one przez Królewiec do Berlina, gdzie Komitet Eutanazyjny podejmował decyzje o „przeniesieniu” wybranych pacjentów – tak rozpoczynała się ich tragiczna droga do komór gazowych w ośrodkach zagłady.
Czytaj więcej

Zawieszenie programu „T4”

Po protestach środowisk katolickich oraz ewangelickich Hitler w 1941 podjął decyzję o zawieszeniu „Akcji T4”, jednak nie samej „eutanazji” chorych. Liczba zamordowanych chorych psychicznie w całej Europie sięga około 300 tys., z czego 216 tys. na terytorium III Rzeszy.
Czytaj więcej