organizatorzy akcji „eutanazji”, od lewej: Phillip Bouhler, Leonardo Conti i Viktor Brack
Czołowi sprawcy „eutanazji”
Przeprowadzeniem „eutanazji” osób chorych psychicznie zajmowała się specjalna komórka kancelarii Führera, w skład której wchodzili najbardziej zaufani Hitlera. Powołano Komitet Eutanazyjny składający się z trzech psychiatrów – to oni decydowali o śmierciu lub życiu pacjentów. Wykonawcą jego zadań w Prusach Wschodnich był dr Friedrich Mauz.
organizatorzy akcji „eutanazji”, od lewej: Phillip Bouhler, Leonardo Conti i Viktor Brack
Karl Brandt na I procesie norymberskim w 1947, został uznany za winnego zbrodni ludobójstwa i skazany na karę śmierci Na zdjęciu: organizatorzy akcji „eutanazji”, od lewej: Phillip Bouhler, Leonardo Conti i Viktor Brack. Źródło: Wikimedia Commons

Centrum organizacyjne akcji „T4” znajdowało się w specjalnej komórce Kancelarii Führera. Na jej czele stanęli wysocy funkcjonariusze państwowi i partyjni, zaufani ludzie Hitlera:
— Philipp Bouhler – Reichsleieter, szef programu z ramienia NSDAP;
— Leonardo Conti – szef z ramienia rządu, zawiadujący służbą zdrowia w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych III Rzeszy;
— Viktor Brack (1904-1948) – kierownik biura łączności ze służbą zdrowia w Kancelarii Rzeszy;
— Karl Brandt (osobisty lekarz Hitlera). Karl Brandt na I procesie norymberskim w 1947, został uznany za winnego zbrodni ludobójstwa i skazany na karę śmierci
Na zdjęciu: Karl Brandt na procesie norymberskim - do końca uważał, że działał słusznie. Trybunał skazał go na karę śmierci - został stracony 2.06.1948. Źródło: Wikimedia Commons

Powołano też Komitet Eutanazyjny pod kierownictwem psychiatry Herberta Lindena, w skład, którego wchodzili m.in. prof. Werner Heyde oraz prof. Hermann Paul Nitsche. Byli to trzej „nadbiegli” (niem. Obergutachter), którzy poprzez postawienie krzyżyków na kwestionariuszu eutanazyjnym decydowali o śmierci lub przeżyciu pacjenta.

Zaplecze administracyjne
Maskowaniu akcji „T4” służyło posługiwanie się przez jej sztab nazwami fikcyjnych organizacji leczniczych i usługowych, które swe centrum dyspozycyjne wywodziły w istocie z Kancelarii Rzeszy, położonej w Berlinie przy Tiergartenstrasse 4 (stąd szyfr akcji: „T4”, co ciekawe początkowo centrala akcji mieściła się w Columbushaus, zaprojektowanym w latach 30 przez Ericha Mendelsohna). Były to trzy organizacje: Państwowa Wspólnota Pracy Zakładów Leczniczych i Opieki (RAG), Powszechne Towarzystwo dla Celów Transportu Chorych (Gekrat) i Fundacja Użyteczności Publicznej dla opieki Zakładowej (GSA). Każda z nich miała swoją określoną funkcję w machinie zagłady: Transport chorych z miejsca pobytu do miejsca zagłady zapewniał Gekrat, obsługę administracyjną i finansową GSA, zaś nadzór merytoryczny i fizyczną realizację celów akcji – RAG.
Wykonawcy w Prusach Wschodnich
Wykonawcami „zadań” w terenie byli kierownicy prowincjonalnych urzędów zdrowia, pełnomocnicy Komitetu Eutanazji, dyrektorzy lub lekarze naczelni szpitali lub zakładów psychiatrycznych, kierownicy domów opieki i domów starców oraz wytypowani lekarze. Ośrodek dyspozycyjny na terenie Prus Wschodnich mieścił się w Królewcu i kierował nim prof. dr med. 

Friedrich Mauz

 (1900-1979), dziekan wydziału medycznego Uniwersytetu Alberta w Królewcu, dyrektor Kliniki dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Królewcu, biegły „T4”, po wojnie profesor uniwersytetu w Münster. Podlegały mu największe zakłady psychiatryczne prowincji wschodniopruskiej – 3 państwowe: Allenberg (Alembork, obecnie Drużba w obw. kaliningradzkim), Tapiau (Tapiawa, dziś Gwardiejsk w obw. kaliningradzkim), Kortau ; 2 protestanckie: Carlshof (Karolewo k. Kętrzyna), Wormditt (St. Andreasberg, Jędrzejewka pod Ornetą); i 1 katolicki: Angerburg (Węgorzewo). Swego czasu także zakład w Riesenburg (Prabuty), lecz do czasu, gdy w 1938 Prusy Zachodnie przestały należeć do prowincji.
Na zdjęciu: Zakłady w Prusach Wschodnich, źródło: Topp et. al., poniżej w pełnej rozdzielczości.

Bibliografia
Piechocki, Stanisław (2014): Czyściec zwany Kortau. Nieznana historia. wyd. 2. Olsztyn: Książnica Polska.
Topp, Sascha; Fuchs, Petra; Hohendorf, Gerrit; Richter, Paul; Rotzoll, Maike (2008): Die Provinz Ostpreußen und die nationalsozialistische „Euthanasie”: SS-„Aktion Lange” und „Aktion T4”. w: Medizinhistorisches Journal (43), s. 20–55.

Czytaj dalej